Tytułowe słowa: KOPIA, REPLIKA, NAŚLADOWNICTWO i PASTISZ, traktowane są wymiennie lub jako stopniowanie: NAŚLADOWNICTWO
Kopia jest to powtórne wykonanie przedmiotu już powstałego, autor kopii z reguły nie jest autorem oryginału, choć czasami używa się określenia „kopia autorska”, co po prostu znaczy – replika. Kopia powinna być jak najbardziej wierna oryginałowi, w kopii można powtórzyć wszelkie uszkodzenia i ślady zużycia. Z zasady przy kopiowaniu dzieł sztuki nie kopiuje się podpisów, a jeśli już, bo wynika to z istoty dzieła to należy obiekt taki opatrzyć adnotacją „KOPIA”.
Replika jest to kopia własnego dzieła wykonana przez jego autora. Repliki mogą nieznacznie różnić się od siebie, najczęściej jest to niewielka korekta mająca na celu wyeliminowanie drobnych błędów powstałych w oryginale, czyli we wcześniejszej wersji dzieła. W takim przypadku, wartość pierwowzoru i repliki jest taka sama lub zbliżona.
Jako przykład niewłaściwego użycia słowa REPLIKA przytoczę tu określenie „Replika samochodu pancernego, wz.34.” Tak został zaprezentowany przez jednego z redaktorów prasy branżowej pojazd biorący udział w inscenizacji Bitwy nad Bzurą pokazywany po raz pierwszy w Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie kilka lat temu. Pojazd ten, w wyglądzie zewnętrznym jest łudząco podobny do samochodu wz.34, - nadwozie ma kształt zrobiony według planów. Wykonane zostało jednak ze zwykłej blachy a nie z pancernej o określonej grubości, jak to było w oryginale. Podobnie ma się sprawa z podwoziem i silnikiem jedno i drugie pochodzi z pojazdów jak najbardziej nam współczesnych. Pojazd ten jest właściwie modelem funkcjonalnym samochodu pancernego wz. 34, lub raczej naśladownictwem/atrapą tego pojazdu, choć zdaję sobie sprawę, że obydwa te określenia nie brzmią najlepiej, ale najlepiej oddają istotę przedmiotu. Tylko w stosunku do nadwozia , z pewnymi zastrzeżeniami można użyć określenia kopia.
Następnym przykładem mogą być mundury wielu oddziałów kultywujących tradycje pułków kawalerii II RP. Niektórzy członkowie tych oddziałów paradują w „REPLIKACH KURTEK wz34”. W rzeczywistości są to „nicowane” kurtki jednostek nadwiślańskich (KBW), które poza ogólnym podobieństwem mają mało wspólnego z kurtkami II RP, lub wytwory współczesnych krawców oparte na formach współczesnych kurtek garnizonowych Kurtki takie należy traktować także jako naśladownictwo kurtek wz.34, gdyż są one tylko ogólnie podobne do oryginałów, a krój jest jak najbardziej różny.
Naśladownictwo jest to wykonanie przedmiotu podobnego do oryginału, ale mającego własne cechy charakterystyczne. Naśladownictwami są z reguły wszystkie przedmioty wykonane w tym samym stylu w tej epoce lub późniejsze, wzorujące się na pracach znanych twórców lub pracach prekursorskich. Autorzy naśladownictw często zachowują własny styl lub rozwiązania techniczne upodobniając tylko swe dzieła do prac oryginalnych.
Pastisz jest próbą naśladownictwa stylu danego autora, tak, aby widz miał wrażenie, że ma do czynienia z nieznanym dziełem dobrze znanego autora. Autorzy pastiszu często wczuwają się w dawnych twórców odtwarzając wiernie ich warsztat. Pastisze podpisane nazwiskiem znanego dawnego twórcy stają się falsyfikatami.
Falsyfikaty, niema zakazu naśladowania i kopiowania dawnych twórców. Niema też zakazu podpisywania („kopiowania podpisu”) dawnego twórcy, jest natomiast pytanie, po co to robić? Jeśli ktoś chce udowodnić, że potrafi tworzyć jak dawni mistrzowie to jego praca broni się sama, ale jeśli ktoś swojej pracy nadaje sygnatury dawnych warsztatów w celu wprowadzenia w błąd osób trzecich to jest to już przestępstwo. W przypadku grup RH falsyfikatem było by produkowanie np. płaszczy żołnierskich wz. …. I sygnowanie ich stemplami producenta i odbioru wojskowego.
Rekonstrukcja jest to naukowa próba możliwie wiernego odtworzenia nieistniejącego przedmiotu lub dzieła. Możemy na podstawie badań archeologicznych odtwarzać, czyli rekonstruować grodziska, zamki, itd. Korzystając z opisów i rysunków a także naszej wiedzy na temat epoki i rzemiosła możemy zrekonstruować mundur i broń żołnierza piechoty łanowej, bo taki oryginalny się nie zachował.
Model, ale także egzemplarz modelowy, czyli wzorcowy, w naszych rozważaniach w znaczeniu - kopia w skali dowolnej. Najczęściej zmniejszony „model” przedmiotu, rzadko dzieła sztuki, np. pomnika, wykonany z dowolnych materiałów o kształtach zewnętrznych i często wewnętrznych, fakturze, powierzchni jak w oryginale. Model może w pewnym stopniu działać jak pierwowzór, jeśli jest wykonany z materiałów takich jak pierwowzór, lub podobnych nazwiemy go - modelem funkcjonalnym. Czasami przed zbudowaniem prototypów maszyn, pojazdów urządzeń buduje się ich modele w skali, 1: 1 aby wykryć ewentualne błędy w koncepcji. W naszym środowisku mamy najczęściej do czynienia z modelami broni palnej. Zaliczyć tu należy karabiny wz. 1777 firmy Deniks, aluminiowo drewniane „mausery” - produkty pewnej firmy z wielkopolski, czy odlewany z żywicy pistolet VIS (choć dla mnie jest to określając precyzyjne model bryłowy).
Makieta, w obecnym języku często stosowane wymiennie z hasłem Model. Rozróżnienie w środowisku modelarzy jest takie, że najczęściej model może być czołgu, samolotu, domu, ale kilka modeli zestawionych na jednym podłożu w skali tworzy makietę (w domyśle terenu-pola walki z angielska, choć niezbyt poprawnie zwaną dioramą). Należy tu dodać, że makietą może być także zbudowany w skali 1:1 pojazd, samolot, czołg a nawet statek. Materiały użyte przy budowie makiety są całkowicie dowolne, gdyż liczy się tylko końcowy efekt wizualny.
Atrapa, znaczenie podobne do model, makieta. Jest to przedmiot wyglądający tylko z zewnątrz jak oryginał, przedmiot udający oryginał. Z takim przedmiotami mamy najczęściej doczynienia w teatrze lub na planie filmowym gdzie dekoracje są np. atrapami odtwarzającymi przedmiot tylko z jednej strony. Na ekranie widzimy bardzo często atrapy broni i zbroi wykonane z tworzyw sztucznych, atrapy mundurów (tak!), samochodów czołgów czy samolotów, a nawet domów.
Imitacja, to coś podobnego do atrapy, z tym, że może zachowywać się jak przedmiot, rzecz prawdziwa. Na przykład bardzo często imituje się metale szlachetne stopami o podobnym wyglądzie, a kamienie szlachetne kolorowymi szkiełkami skórę i futra, tworzywami sztucznymi. Imitacje często są elementami rekonstrukcji gdyż spełniają warunki technologiczne a są tańsze. Obecnie, np. bermyce gwardzistów brytyjskich w związku z zakazem odstrzału niedźwiedzi w Kanadzie będą wykonywane ze sztucznego futra, a gronostajowe kołnierze tóg rektorskich szyje się od dawna z preparowanych królików.
Tak, więc pisząc o członkach grup historyczno mundurowych należy podawać, np.:, „że są oni ubrani w bardzo dobrze zrekonstruowane mundury ozdobione kopiami orłów i emblematów z imitacją dawnych złoceń, a uzbrojenie ich stanowią bardzo dobre kopie francuskich karabinów piechoty”, lub, że: „mają kiepskie naśladownictwa mundurów historycznych, atrapy karabinów, a na piersi noszą falsyfikaty Legii Honorowej”.
W ramkach podałem cytaty ze słowników z różnych okresów. Widać jasno, że tylko u Władysława Kopalińskiego replika staje się wymienna za kopię. Nie należy tego traktować jako normę, a raczej zanotowanie przez pana Kopalińskiego kolokwialnego użycia tego słowa, czego my jako specjaliści od Rekonstrukcji Historycznej (a nie Repliki Historycznej) powinniśmy się wystrzegać!
Słownik wyrazów obcych M. Arcta 1930r.
KOPIA.- (średniowieczno-łaciński) – odpis z oryginału, przepisany dokument; wierne naśladownictwo obrazu lub rysunku; w fotografii: odbitka otrzymana z negatywowego zdjęcia; lanca, spisa.
REPLIKA – ł. odpowiedź powoda na obronę pozwanego; odpowiedź ustna albo pisemna na zaczepkę w muz.: powtórzenie melodii; w gwarze teatralnej: ostatnie słowa aktora, po których mówić ma aktor następujący.
Słownik wyrazów obcych PIW 1959r.
KOPIA - łac. copia obfitość, wielka ilość) 1. odpis oryginału, 2. wierne powtórzenie lub naśladowanie oryginalnego dzieła sztuki (malowidła, rzeźby, sztychu itp.) przez innego artystę (por replika 2.). 3. odbitka fotograficzna.
REPLIKA – (od śr. łac. replica ponowna odpowiedź) 1. odpowiedź ustna albo pisemna na zaczepkę albo zarzuty. 2. powtórzenie dzieła sztuki przez jego twórcę. 3. językozn. to samo co kalka. 4. muz. powtórzenie frazy muzycznej innym głosem lub w innej tonacji. 5. praw. powtórne przemówienie strony w sądzie, zawierające odpowiedź na przemówienie przeciwnika. 6. teatr. słowa w roli aktora będące odpowiedzią na słowa partnera.
Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych Władysław Kopaliński Wiedza Powszechna 1985r.
KOPIA – brak hasła.
REPLIKA – odpowiedź zwł. w dyskusji, polemice, debacie, na rozprawie sąd.; teatr. odpowiedź postaci scenicznej (aktora na kwestię innego (współaktora); art. powtórzenie, odtworzenie, kopia dzieła; językozn. kalka, odbitka.
Słownik Wyrazów Obcych PWN 2004r.
kopia – brak hasła
replika -pliki, -plice, ż 1. «ustna lub pisemna odpowiedź na czyjeś uwagi lub zarzuty; wypowiedź polemiczna» 2. «coś, co jest dokładnym powtórzeniem czegoś innego; wierna kopia» 3. muz. «powtórzenie frazy muzycznej w innej tonacji lub innym głosem» 4. szt. «dzieło sztuki, najczęściej obraz lub rzeźba, wykonane (w przeciwieństwie do kopii) przez twórcę oryginału lub w jego pracowni (replika warsztatowa), różniące się niekiedy od oryginału wymiarami, drobnymi zmianami kompozycji, kolorytu lub techniką wykonania» 5. teatr. «odpowiedź aktora na słowa partnera w dialogu scenicznym» 6. jęz. «inaczej kalka (w zn. 4)»
replikacja -cji, ż, blm | genet. «podwajanie się łańcucha DNA w jądrze komórkowym, będące podstawą przekazywania identycznej informacji genetycznej kolejnym komórkom»
replikant -kanta, -kancie, lm -kanci, mos «robot wyglądający jak człowiek, imitujący ruchy i zachowanie człowieka»
replikować -kuje, ndk «odpowiadać na czyjeś uwagi lub zarzuty, zwłaszcza szybko i trafnie; ripostować»
replikować się genet. «o materiale genetycznym: powielać się»
pastisz -szu, lm -sze, -szów (lub -szy), mrz «dzieło plastyczne lub utwór literacki albo muzyczny będące świadomym naśladownictwem stylu lub maniery innego twórcy, innego kierunku, innej szkoły, epoki itp.»
● pastiszowy
imitacja w zn. 1, 3: -cji, ż, blm; w zn. 2: -cji, lm -cje, ż 1. «naśladowanie czegoś» 2. «rzecz naśladująca inną, zwłaszcza przedmiot wykonany z zastępczego, najczęściej tańszego materiału» 3. muz. «technika kompozytorska stosowana w utworach polifonicznych, polegająca na ścisłym lub swobodnym powtórzeniu pewnego fragmentu melodycznego występującego w jednym głosie przez inny głos zespołu wokalnego lub instrumentalnego»
● imitacyjny
<łac. imitatio>
atrapa -py, -pie, ż 1. «imitacja jakiegoś przedmiotu lub jego puste opakowanie, np. ustawione na wystawie sklepowej jako reklama» 2. przen. «coś pozbawionego wartości, co sprawia pozór bycia czymś, czym w rzeczywistości nie jest» 3. techn. «osłona chłodnicy w samochodzie»
rekonstrukcja -cji, lm -cje, ż 1. «odtworzenie czegoś na podstawie zachowanych fragmentów, szczątków, przekazów itp., zwłaszcza odbudowa lub uzupełnienie brakujących fragmentów budowli, rzeźby, malowidła itp.» 2. «rzecz odtworzona, zwykle dzieło sztuki lub budowla»
● rekonstrukcyjny
makieta -kiety, -kiecie, ż 1. «model kompozycji przestrzennej, np. budynku, pomnika, dekoracji teatralnej lub urządzeń technicznych, wykonany w zmniejszonej skali z drewna, gipsu, dykty lub tektury» 2. «fragment dekoracji teatralnej lub filmowej imitujący autentyczny przedmiot lub budowlę» 3. poligr. «plan układu graficznego poszczególnych kolumn czasopisma, książki lub innego druku, sporządzony w celu ułatwienia pracy przy łamaniu»
diorama -my, -mie, ż 1. «obraz malowany na przezroczystej tkaninie lub matowym szkle z obu stron, w pewnych partiach nieprzezroczystą farbą klejową, w innych przezroczystą techniką laserunkową, dający – przy odpowiednim oświetleniu – złudzenie trójwymiarowości» 2. «konstrukcja, której plan pierwszy stanowi makieta plastyczna, plan dalszy – malowidło lub powiększona fotografia»
● dioramiczny
Piotr M. Zalewski
